Ένα σύστημα ονομάζεται αιτιοκρατικό/ντετερμινιστικό (λατ. determinare = οριοθετώ, προσδιορίζω, καθορίζω) όταν, μέσω της κατάστασής του σε οποιαδήποτε χρονική στιγμή και των ισχυόντων φυσικών νόμων, η κατάσταση του συστήματος είναι πλήρως καθορισμένη σε κάθε άλλη (ιδιαίτερα σε κάθε μελλοντική) χρονική στιγμή. Σύμφωνα με την κοσμοεικόνα της αιτιοκρατίας, το σύμπαν μας (Κόσμος) είναι ένα τέτοιο ντετερμινιστικό σύστημα.
Στην ιστορία του ευρωπαϊκού πνεύματος η καθολική αιτιοκρατία έκανε για πρώτη φορά την εμφάνισή της τον 5o αιώνα π.Χ. μέσω των θεωριών του ατομιστή Λεύκιππου. Ο Λεύκιππος πίστευε ότι τίποτε δεν προκύπτει τυχαία, αλλά όλα είναι απόρροια μιας ορισμένης αιτίας και συνέπεια μιας αναγκαιότητας. Ο Αριστοτέλης, έναν αιώνα αργότερα, θεώρησε αυτή την πεποίθηση εσφαλμένη, λέγοντας πως δεν είναι δυνατόν να πιστέψει κανείς ότι τίποτε δεν είναι τυχαίο και ότι έτσι θα μπορούσε κανείς να μη σκέφτεται διόλου πώς θα ήταν καλύτερο να ενεργήσει.
Με την εξηγητική και προβλεπτική επιτυχία της νευτώνειας μηχανικής και της θεωρίας της βαρύτητας η αιτιοκρατία κέρδισε τον 17ο αιώνα σημαντικά σε πειστικότητα. Εντυπωσιασμένος από τη φυσική του Isaac Newton, ο Immanuel Kant εκπροσώπησε μια ευρύτερη αιτιοκρατία για την περιοχή των «φαινομένων» (όχι όμως και για την περιοχή του «πράγματος καθ' εαυτό»). Διατύπωσε μια αρχή της αιτιότητας, την ισχύ της οποίας παρουσίασε ως απόλυτη προϋπόθεση για την ανθρώπινη εμπειρία του αντικειμένου και της διαδικασίας: «Ό,τι συμβαίνει (αρχίζει να υπάρχει) προϋποθέτει κάτι, από το οποίο ακολουθεί σύμφωνα με έναν κανόνα». Περίπου την ίδια εποχή, ο Pierre-Simon de Laplace σχεδίασε την πλασματική μορφή μιας υπεράνθρωπης νοημοσύνης, που σε έναν ντετερμινιστικό κόσμο θα ήταν σε θέση να κάνει εκτεταμένες προβλέψεις μελλοντικών εξελικτικών κινήσεων, βάσει της ακριβέστατης γνώσης των αρχικών συνθηκών κίνησης και της απεριόριστης υπολογιστικής ικανότητας («ο δαίμων του Laplace»-Σας θυμίζει κάτι από την εποχή μας;).
Σύμφωνα με την αρχή της αιτιότητας του Kant ισχύει: Για κάθε γεγονός υπάρχει μια κατάσταση στην προϊστορία του, την οποία το γεγονός πρέπει να ακολουθήσει με αναπόφευκτη κανονικότητα. Ο Kant συνδυάζει έτσι μια καθολική απόφανση («Σε κάθε γεγονός [ ... ]>>) με μια υπαρκτική απόφανση (=γνώμη που διατυπώνεται με την αξίωση ότι είναι αληθινή, ως δόγμα) («υπάρχει [ ... ] μια κατάσταση [ ... ]») κάθε φορά πάνω σε μια απεριόριστη θεματική περιοχή. Ως εκ τούτου, η αρχή του, ακριβώς όπως και η θέση της απροσδιοριστίας (=ιντετερμινισμός=η μη δυνατότητα να οριστεί κάτι ύστερα από μετρήσεις, ελέγχους, υπολογισμούς) ως άρνησή της, δεν μπορεί ούτε να επαληθευτεί άμεσα ούτε να διαψευστεί με εμπειρικά μέσα. Ο Karl Popper, ο οποίος συνέδεσε την επιστημονικότητα μιας εμπειρικής απόφανσης με τη θεμελιώδη δυνατότητα διάψευσής της, μίλησε, γι' αυτόν τον λόγο, για μια «μεταφυσική» αιτιοκρατία ή απροσδιοριστία και ανέπτυξε απλώς θεμελιώδη επιχειρήματα υπέρ της θέσης ότι δεν μπορούν να υπάρχουν προβλέψιμες συστημικές εξελίξεις με επιστημονικά μέσα.
Μια γενική προβλεψιμότητα (=η δυνατότητα για πρόβλεψη) υπονοεί την προσδιορισιμότητα (=η δυνατότητα να οριστεί κάτι ύστερα από μετρήσεις, ελέγχους, υπολογισμούς). Ωστόσο η προβλεψιμότητα δεν συμπίπτει με την προσδιορισιμότητα, και αντίστοιχα η μη προβλεψιμότητα δεν συμπίπτει με τον ιντετερμινιστικό χαρακτήρα. Αυτό αποδεικνύεται μέσω συστημάτων, τη συμπεριφορά των οποίων, αν και αιτιοκρατική, δεν μπορούμε να προβλέψουμε, και η φυσική επιστήμη έχει αποδώσει σε αυτά τον χαρακτηρισμό «αιτιοκρατικό χάος». Με την επικράτηση της κβαντομηχανικής, στη δεκαετία του 1920, σημειώθηκε στη φυσικοεπιστημονικά επηρεαζόμενη περιοχή της επιστήμης μια σταδιακή αντικατάσταση της αιτιοκρατίας με μια (μερικώς) ιντετερμινιστική κοσμοεικόνα. Το ερώτημα κατά πόσον η κβαντομηχανιστική τυχαιότητα θα μπορούσε να είναι ουσιώδης για το ζήτημα της ελευθερίας της βούλησης είναι ακόμη αντικείμενο συνεχών συζητήσεων.
Πηγή: (επιμ.) Jordan, S. & Nimtz, C. (2014). Λεξικό Φιλοσοφίας. Εκατό όροι. Εκδόσεις του 21ου, σελ. 34-35.
ΚΟΥΙΖ
Ή στο link