Γιατί τα πουλιά;

Πριν λίγες ημέρες άρχισα να αναρωτιέμαι για την προέλευση της έκφρασης «τρία πουλάκια κάθονταν…».

Η σκέψη αυτή με οδήγησε σε ένα παράξενο ταξίδι γεμάτο συνειρμούς.

Αρχικά βρήκα ότι η φράση προέρχεται από ένα δημοτικό κλέφτικο τραγούδι.

Τα τρία πουλάκια του δημοτικού τραγουδιού

Στο κλέφτικο τραγούδι, τα «τρία πουλάκια» δεν φαίνεται να είναι απλώς διακοσμητικά στοιχεία. Το ένα κοιτάζει τη Λειβαδιά, το άλλο το Ζητούνι και το τρίτο μοιρολογεί. Δεν μοιάζουν με αφηρημένα πλάσματα που κοιτούν στο κενό. Αντίθετα, όλα μαζί παρατηρούν, ερμηνεύουν και σχολιάζουν όσα συμβαίνουν γύρω τους και μας προϊδεάζουν για το ζοφερό μέλλον εκείνης της περιοχής στα χρόνια του Αθανάσιου Διάκου.

Μύθοι της αρχαιότητας

Αναζητώντας παρόμοιες εικόνες από την μυθολογία βρήκα τις ιστορίες του Αισώπου να είναι γεμάτες πουλιά. Την φρικτή καταδίκη του Προμηθέα. Την ιστορία του Δαίδαλου και του Ίκαρου που δραπέτευσαν πετώντας με φτερά πουλιών. Τις Άρπυες, τις Στυμφαλίδες Όρνιθες, τα φτερωτά σανδάλια του Ερμή.

Μετά θυμήθηκα τον Όμηρο. Στην Ιλιάδα δύο θεοί παρατηρούν τις προετοιμασίες της μάχης παίρνοντας μορφή πτηνών. Λίγους αιώνες αργότερα, στις Όρνιθες του Αριστοφάνη, ολόκληρη κοινωνία πουλιών συνομιλεί με τους ανθρώπους για την οργάνωση του κόσμου.

Τα πουλιά εμφανίζονται ξανά και ξανά.

Παγκόσμια σύμβολα

Στην αρχαία Αθήνα η κουκουβάγια έγινε σύμβολο της σοφίας και αποτυπώθηκε στα αθηναϊκά νομίσματα.
Ο αετός έγινε σύμβολο αυτοκρατοριών, από τη Ρώμη και το Βυζάντιο μέχρι τα νεότερα κράτη.
Στην αρχαία Αίγυπτο η ψυχή συμβολίζεται σαν πουλί με κεφάλι ανθρώπου.
Στον Χριστιανισμό το περιστέρι συμβολίζει το Άγιο Πνεύμα.
Στην κινεζική παράδοση συναντάμε τον μυθικό Φοίνικα.
Στα ελληνικά δημοτικά και λαϊκά τραγούδια ακούμε για «του κάτω κόσμου τα πουλιά», σαν να συνεχίζουν να υπάρχουν ακόμη και πέρα από το όριο της ζωής.
Στις φυλές των ιθαγενών της Αμερικής τα φτερά πουλιών γίνονται σύμβολα τιμής, εμπειρίας και πνευματικής δύναμης.

Από τη σκοτεινή λογοτεχνία ως την παιδική αθωότητα

Το ποίημα «Το κοράκι» έκανε τον Έντγκαρ Άλαν Πόε διάσημο.
Η ταινία «Τα πουλιά» του Άλφρεντ Χίτσκοκ συγκλόνισε τον κινηματογραφικό κόσμο.

Ακόμη και η παιδική ηλικία είναι γεμάτη πτηνά.

Στη Λίμνη των Κύκνων (μουσικό παραμύθι/μπαλέτο) η πριγκίπισσα Οντέτ ζει μεταμορφωμένη σε λευκό κύκνο από τον κακό μάγο Ρόθμπαρτ.
Ο Νιλς Χόλγκερσον (κινούμενα σχέδια) ταξιδεύει με αγριόχηνες πάνω από ολόκληρη τη Σουηδία.
Η «Ομάδα G» (κινούμενα σχέδια) αποτελείται από παιδιά με μορφές πουλιών που σώζουν τον κόσμο από κινδύνους.
Ο Γλάρος Ιωνάθαν Λίβινγκστον (βιβλίο) αναζητά την τελειότητα της πτήσης.

Σκέψεις και συμπεράσματα

Όσο περισσότερα παραδείγματα συγκέντρωνα, τόσο περισσότερο γεννιόταν ένα ερώτημα.

Γιατί σχεδόν όλοι οι πολιτισμοί φορτώνουν τα πουλιά με τόσους συμβολισμούς;

Ο άνθρωπος περπατά πάνω στη γη. Τα πουλιά πετούν.

Κινούνται ανάμεσα στη γη και τον ουρανό. Βλέπουν από ψηλά αυτό που εμείς βλέπουμε μόνο αποσπασματικά.

Ίσως γι’ αυτό έγιναν άλλοτε αγγελιοφόροι, άλλοτε σύμβολα σοφίας, άλλοτε οδηγοί ψυχών, άλλοτε σημάδια ελευθερίας ή εξουσίας.

Κάποια στιγμή σκέφτηκα και κάτι ακόμη.

Στις μέρες μας κάποιος μπορεί να γίνει αντικείμενο πειραγμάτων ή και χλευασμού επειδή κάθεται μόνος σε ένα μπαλκόνι ή σε ένα παγκάκι για να φάει το κολατσιό του και ταΐζει τα περιστέρια.

Κι όμως, ίσως αυτές οι μικρές στιγμές να συνδέονται περισσότερο απ’ όσο φανταζόμαστε μ’ εκείνη την αρχαία παράδοση των πουλιών.

Άλλωστε, από τον Όμηρο μέχρι τα δημοτικά τραγούδια, τα πουλιά δεν ξεχωρίζουν επειδή ενεργούν.

Ξεχωρίζουν επειδή παρατηρούν.

Ίσως τελικά αυτό να είναι το μυστικό τους.

Δεν συμβολίζουν μόνο την πτήση.

Συμβολίζουν έναν διαφορετικό τρόπο να βλέπεις τον κόσμο.

Αν δούμε το αυτό το θέμα από κάποια απόσταση, εμφανίζεται ένα όμορφο μοτίβο.

(AI image)

Παρατηρώντας τα πουλιά . . .

Ένας μαθηματικός βλέπει συμμετρίες,

Ένας ζωγράφος μεταμορφώσεις,

Ένας μουσικός παραλλαγές,

Ένας ποιητής σύμβολα,

Ένας λαϊκός τραγουδιστής ιστορίες,

Ένας θρησκευόμενος πνευματικά νοήματα,

Ένας βιολόγος/ορνιθολόγος είδη πτηνών,

Ένα παιδί βλέπει ένα θαύμα.

. . . Και όλοι κοιτάζουν το ίδιο πλάσμα!

Και εσύ, αγαπητέ αναγνώστη, τι βλέπεις όταν κοιτάζεις τα πουλιά;

Βλέπεις σύμβολα, μύθους και ιστορίες;

Βλέπεις μουσική, όπως ο Μεσιάν;

Βλέπεις γεωμετρία και μεταμορφώσεις, όπως ο Έσερ;

Βλέπεις την ελευθερία, όπως ο γλάρος Ιωνάθαν;

Ή μήπως βλέπεις απλώς ένα κοπάδι περιστέρια να αναζητούν λίγους σπόρους ;

Ίσως η απάντηση να λέει λιγότερα για τα ίδια τα πουλιά και περισσότερα για τον τρόπο με τον οποίο κοιτάζουμε τον κόσμο.

Κάποιοι ίσως στα πουλιά βλέπουν μόνο κουτσουλιές, πούπουλα και ενόχληση.

Κάποιοι ίσως τα προτιμούν μέσα σε κλουβιά ή στο φούρνο με πατάτες.

Κάποιοι άλλοι ίσως βλέπουν κάτι περισσότερο…

🎧🎶 Ενδεικτικές Μουσικές Ακροάσεις:

«Η Λίμνη των Κύκνων» του Piotr Tchaikovsky (ορχηστρικό μουσικό παραμύθι/μπαλέτο)
«Το Πουλί της Φωτιάς» του Igor Stravinsky (ορχηστρικό)
«Oiseaux exotiques» του Olivier Messiaen (ορχηστρικό)
«Πουλιά που πετούν» του Camille Saint-Saens (μουσική δωματίου)
«Ο Κύκνος» του Camille Saint-Saens (μουσική δωματίου)
«Όρνιθες» του Μάνου Χατζιδάκι (ορχηστρικό/χορωδιακό)
«Ένα το χελιδόνι» των Μίκη Θεοδωράκη-Οδυσσέα Ελύτη (λαϊκό ορατόριο)
«Τρία πουλάκια κάθονταν» – παραδοσιακό Ελλάδας
«Του κάτω κόσμου τα πουλιά» – λαϊκό/παραδοσιακό Ελλάδας
«Ξενιτεμένα μου πουλιά» – παραδοσιακό Ελλάδας
«Μου παρήγγειλε τ’ αηδόνι» – παραδοσιακό Ελλάδας
«Το περιστέρι» του Γιώργου Ζαμπέτα – λαϊκό Ελλάδας
«El Condor Pasa” – παραδοσιακό Βολιβίας
“Blackbird” από τους BEATLES (pop/rock)
«Canary in a coal mine” – από τους THE POLICE (pop/rock)
«Learning to fly” από τους PINK FLOYD (pop/rock)
«Learning to fly» από τον TOM PETTY (pop/rock)
«Broken wings» από τους Mr. MISTER (pop/rock)
“Seagull” από τους BAD COMPANY (pop/rock)